Citaten van Hans Keilson

- Duits-Nederlandse Joodse schrijver, arts en psychoanalyticus (1909-2011)


Uit 'Ik neem elke dag afscheid', interview in 'Psychologie Magazine' 1-12-2010, door Edwin Oden

Projectie
Weet u nog hoe u op het idee kwam om (in 'In de ban van de tegenstander') over vijandschap te schrijven?
Ja, dat was in de jaren dertig, toen ik nog in Duitsland woonde. Ik zag hoe de nazi's niet alleen de joden afschilderden als schoften, maar ook hun andere, politieke vijanden. Ik was toen het werk van Freud aan het bestuderen, waardoor er een wereld voor me openging. Ik realiseerde me dat wat de nazi's deden, 'projectie' was: de vervelende eigenschappen die ze van zichzelf niet wilden erkennen, projecteerden ze op hun tegenstanders. Ze hadden dus een vijand nodig om daar hun eigen geestelijke afval bij kwijt te kunnen. Ze wilden hun vijand vernietigen, maar daarmee vernietigden ze zichzelf. Dat is letterlijk gebeurd: Hitler heeft zelfmoord gepleegd, evenals Goebbels en veel andere hooggeplaatste nazi's.

Iets van jezelf
Hoe kan een mens het beste omgaan met zijn 'geestelijke afval'?
Je moet er niet voor weglopen, en erkennen dat het iets van jezelf is. Net zo goed als dat voor de nazi's gold, geldt het ook in het huwelijk en vriendschappen: dat je niet iemand anders de schuld moet geven van wat je niet waar wilt hebben van jezelf.

Liefde is rekening houden met
Wanneer je durft af te dalen in je eigen haatgevoelens, angsten en lusten, word je een rijker mens en ontstaat er een evenwicht in jezelf. Je leert dan wat je grenzen zijn: wat je wel en niet kunt, en ook hoe je kunt oppassen dat je geen schoft wordt, of doodsbang, of oversekst. Het is als met een fles wijn: dat je niet de hele fles achter elkaar leegdrinkt, maar slechts twee glazen. Hierin ligt trouwens ook de kern van de liefde: je moet weten wat je wel en niet mag doen. Liefde is rekening houden met elkaars angsten, ervoor waken dat je dingen doet die de ander teleurstellen.

Ingewikkelder hoef je het niet te maken
Het is iets heel geks: als mens wil je lang leven, maar toch ben ik steeds minder bang voor de dood geworden. Het hoort gewoon bij het leven. Echt hoor, ingewikkelder hoef je het niet te maken.

Om mezelf beter te leren kennen
Wat was de grootste opgave die het leven u heeft gesteld?
Ik heb moeten leren fatsoenlijk met psychische schulden om te gaan. Tot op de dag van vandaag is mijn grootste verdriet dat ik mijn ouders niet heb kunnen redden. (Die werden vermoord in Auschwitz.) Daar voel ik me nog steeds schuldig over.
Hoe bent u met dat schuldgevoel omgegaan?
Ik ben psychoanalyticus geworden, om mezelf beter te leren kennen en mijn schuldgevoel te onderzoeken. Zodoende heb ik mijn verantwoordelijkheid opnieuw kunnen definiëren, als psychiater en als privépersoon. Ik heb mijn patiënten namelijk wel kunnen helpen, en privé heb ik de mensen van wie ik hield - ook degenen met wie ik een moeizame relatie had - nooit in de steek gelaten, zelfs al lieten ze mij in de steek.


Uit 'Dagboek 1944 - Ik hoorde het slaan van deuren', 'De Groene Amsterdammer' 25-5-2011

De duivel van de beschaving
Ongehoorzaamheid is altijd een van de waardevolste en dierbaarste eigenschappen geweest die ik ken. Het is de ongehoorzaamheid tegenover de voorschriften, tegen de gangbare afloop van een gebeurtenis, zoals men het verwacht, zoals het hoort. Dit 'men' is de duivel van de beschaving. De grote verleider die wil dat al het andere niet beproefd, niet geprobeerd wordt.


Uit 'De wereld is niet te redden. In ieder geval niet door mij', interview in 'De Groene Amsterdammer' 25-5-2011, door Daniël van der Meer en Daan Heerma van Voss

Diepe wederzijdse afhankelijkheid
Maar is het niet zo dat u met die symbiose van dader en slachtoffer eigenlijk ook de schuld verdeelt?
Er bestaat geen eenduidige schuld. Het is een psychologisch gegeven dat ruzies of echtscheidingen nooit aan één partij liggen. En zoals ik al zei: vijandschap volgt soortgelijke wetten als de liefde: er is sprake van eenzelfde diepe wederzijdse afhankelijkheid. Voor het antisemitisme geldt hetzelfde.

Niet zo eenzijdig als wij willen denken
En de joden zelf, hebben zij dan ook schuld gehad?
Zij, wij, de Duitse joden, hebben ons lot onvoldoende in eigen hand weten te houden. We hebben iemand toegelaten tot de macht, en die macht laten verworden tot almacht. Schuld bestaat slechts in delen. Joden denken dat ze na zo veel vervolgingen en naamsbesmetting bijzondere rechten hebben. Slachtofferschap is een deel van de joodse identiteit geworden. Dat heb ik altijd gevaarlijk gevonden. Schuldproblemen zullen blijven, maar zijn niet zo eenzijdig als wij willen denken.


Uit 'tien geboden', interview in 'Trouw' 23-10-2010 door Arjan Visser

Schepper
God is een poging het antwoord te geven op de vraag die voor velen zo brandend is: waar komt het leven vandaan? Meer niet. Ik geloof in de schepper in ons hart; wij kunnen allen schepper zijn. Hij is aanwezig, ook al vinden we hem niet altijd.

Breuk
Gij zult niet echtbreken. Slecht gebod. Soms is echtbreuk een mogelijkheid om een huwelijk dat volledig verwoest was weer op gang te helpen.

Tekorten
Een dief is een onvolwassen mens. Hij denkt dat hij zijn tekorten op die manier kan aanvullen. Hij weet dat hij hangt als het uitkomt, maar hij is afhankelijk van vele omstandigheden die hij niet beheerst.

Zie ook hier.

Home --- Index citaten

Pagina gemaakt 11-9-2021, bijgewerkt 2-9-2025